Συχνά ο κληρονόμος, έπειτα από την επαγωγή σε αυτόν κληρονομίας, καλείται να αποδείξει το κληρονομικό του δικαίωμα, λόγου χάριν στο πλαίσιο μιας αγοραπωλησίας. Προκειμένου να προστατευθεί τόσο ο ίδιος όσο και ο εκάστοτε συναλλασσόμενος, κάθε κληρονόμος δύναται να υποβάλλει αίτηση προς έκδοση κληρονομητηρίου.
Το κληρονομητήριο, είναι ένα πιστοποιητικό, που εκδίδεται ύστερα από δικαστική απόφαση, επί του οποίου βεβαιώνεται το κληρονομικό δικαίωμα του κληρονόμου, δημιουργώντας παράλληλα μαχητό τεκμήριο έναντι τρίτων αναφορικά με την ιδιότητά του ως κληρονόμου. Ζήτημα, ωστόσο, δημιουργείται, στις περιπτώσεις εκείνες που παρουσιάζουν στοιχεία αλλοδαπότητας, είτε ως προς την ιθαγένεια, είτε ως προς την κατοικία του κληρονομούμενου.
Το άρθρο 810 του ΚΠολΔ ορίζει ως αρμόδιο για την έκδοση κληρονομητηρίου το δικαστήριο της περιφέρειας όπου ο θανών είχε κατά τον χρόνο θανάτου την κατοικία του, ή επικουρικά την διαμονή του. Εφόσον ο θανών είχε την τελευταία κατοικία του στην Ελλάδα, το ζήτημα της αρμοδιότητας επιλύεται εύκολα. Αν, δε, η ιθαγένειά του ήταν η ελληνική, βρίσει ευλόγως εφαρμογή το ελληνικό δίκαιο. Τι ισχύει, όμως, για πρόσωπα με αλλοδαπή ιθαγένεια ή/και τόπο κατοικίας;
Για την αντιμετώπιση του ζητήματος διακρίνουμε τις ακόλουθες περιπτώσεις:
Α. Πολίτες κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Προκειμένου για πολίτες κρατών-μελών της Ε.Ε., οι οικείες διατάξεις του ΚΠολΔ «εκτοπίζονται» από τον Κανονισμό 650/2012, σύμφωνα με το α. 4 του οποίου ισχύει γενική δωσιδικία των δικαστηρίων όπου ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο θανάτου. Επικουρικά, αν η συνήθης διαμονή του δεν βρισκόταν σε κράτος-μέλος, το α. 10 του Κανονισμού αναγνωρίζει δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους-μέλους όπου βρίσκονται περιουσιακά στοιχεία της κληρονομίας, υπό την προϋπόθεση ότι ο θανών α) είχε την ιθαγένεια του στο κράτος-μέλος ή β) είχε προηγούμενη συνήθη διαμονή στο κράτος-μέλος εντός της τελευταίας πενταετίας πριν τον θάνατό του.
Ακόμη όμως και σε περίπτωση που δεν συντρέχουν οι ως άνω προϋποθέσεις, το α. 11 δίνει την δυνατότητα έκδοσης του κληρονομητηρίου από κράτος-μέλος με το οποίο η υπόθεση παρουσιάζει «επαρκή δεσμό». Εδώ θα μπορούσε να υπαχθεί μία περίπτωση όπου η κληρονομιαία περιουσία βρίσκεται σε κράτος-μέλος, υπάρχει, δε, μία μακροχρόνια εκ των πραγμάτων σχέση του θανούντος με το συγκεκριμένο κράτος, πλην όμως δεν πληρούνται τα κριτήρια της ιθαγένειας ή της συνήθους διαμονής.
Όσον αφορά στο εφαρμοστέο δίκαιο, δίνεται προτεραιότητα στο δίκαιο του τόπου της συνήθους διαμονής του κληρονομούμενου, ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για δίκαιο κράτους-μέλους ή όχι (α. 21). Ενδιαφέρον προξενεί εδώ η δυνατότητα που παρέχεται με το α. 22 στον κληρονομούμενο να ορίσει ο ίδιος (λόγου χάριν στο κείμενο της διαθήκης του) ως εφαρμοστέο δίκαιο σχετικά με την κληρονομική του διαδοχή το δίκαιο του κράτους της ιθαγένειάς του.
Β. Πολίτες κρατών μη μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Ο ανωτέρω Κανονισμός δεν βρίσκει εφαρμογή όταν ο θανών δεν είχε την ιθαγένεια κράτους-μέλος της ΕΕ. Στην περίπτωση αυτή, θα ισχύσουν οι οικείες διατάξεις του ΚΠολΔ αναφορικά με τη διεθνή δικαιοδοσία των ελληνικών δικαστηρίων, σύμφωνα με τις οποίες θα πρέπει να υπάρχει αρμοδιότητα ελληνικού δικαστηρίου ώστε να επιληφθεί υπόθεσης που αφορά πρόσωπο με αλλοδαπή ιθαγένεια (α.3 ΚΠολΔ).
Αναφορικά με την έκδοση κληρονομητηρίου, δικαιοδοσία για την έκδοσή του έχουν κατ’ αρχήν τα δικαστήρια της περιφέρειας όπου ο θανών είχε την κατοικία του ή, επικουρικά, τη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου (α. 810 ΚΠολΔ). Επομένως, αν η κατοικία του κληρονομούμενου δεν βρισκόταν κατά τον χρόνο θανάτου στην Ελλάδα, κατ’ αρχήν τα ελληνικά δικαστήρια δεν είναι αρμόδια για την έκδοση κληρονομητηρίου.
Ωστόσο, καθιερώνεται με το α. 40 ΚΠολΔ ειδική συντρέχουσα δωσιδικία για τα δικαστήρια της περιφέρειας όπου ο θανών είχε την περιουσία του ή μέρος αυτής, ανεξάρτητα από την ιθαγένεια ή τον τόπο κατοικίας του. Μπορεί, επομένως, να ζητηθεί από το αρμόδιο ελληνικό δικαστήριο η έκδοση κληρονομητηρίου αλλοδαπού, ο οποίος κατέλειπε περιουσία στην Ελλάδα, χωρίς μάλιστα να ενδιαφέρει το αν ο θεσμός του κληρονομητηρίου υφίσταται ως τέτοιος και στο αλλοδαπό κράτος (Απόφ. 578/2004 ΜΠρΡοδ, 765/2016 ΕιρΧαν).
Το δίκαιο που θα εφαρμοστεί από τα ελληνικά δικαστήρια θα εξαρτηθεί στην περίπτωση αυτή από την ιθαγένεια του θανούντος, καθώς, στην περίπτωση που ο τελευταίος δεν φέρει ιθαγένεια κράτους-μέλους της ΕΕ, θα ισχύσει το α. 8 του Αστικού Κώδικα, το οποίο ορίζει για τις κληρονομικές σχέσεις ως εφαρμοστέο το δίκαιο της ιθαγένειας του θανούντος.
