Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο Ν. 5303/2026, ο οποίος επιφέρει σημαντικές μεταβολές στο ελληνικό κληρονομικό δίκαιο. Πρόκειται για την πρώτη ουσιαστική μεταρρύθμιση του θεσμικού πλαισίου μετά από περίπου ογδόντα έτη, με στόχο την προσαρμογή του στις σύγχρονες κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες.
Οι νέες διατάξεις αναμένεται να τεθούν σε ισχύ από τον Σεπτέμβριο του 2026 και αφορούν, μεταξύ άλλων, τις διαθήκες, τα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων, τη νόμιμη μοίρα και την εισαγωγή του θεσμού της κληρονομικής σύμβασης.
Οι κυριότερες αλλαγές
- Νέο πλαίσιο για τις ιδιόγραφες διαθήκες
Οι ιδιόγραφες διαθήκες διατηρούνται, ωστόσο θεσπίζονται αυστηρότερες προϋποθέσεις για την εγκυρότητά τους.
Ειδικότερα, όταν δικαιούχοι είναι συγγενείς πρώτου βαθμού ή ο σύζυγος του διαθέτη, η ιδιόγραφη διαθήκη θεωρείται έγκυρη εντός δύο ετών από τη σύνταξή της. Μετά την παρέλευση της διετίας απαιτείται γραφολογικός έλεγχος προκειμένου να επιβεβαιωθεί η γνησιότητα της γραφής του διαθέτη.
Σε περίπτωση που η διαθήκη εγκαθιστά ως κληρονόμο πρόσωπο εκτός του στενού οικογενειακού κύκλου, η διενέργεια γραφολογικού ελέγχου απαιτείται ήδη από την πρώτη στιγμή.
- Απλούστευση της διαδικασίας δημοσίευσης διαθηκών
Για το άνοιγμα δημόσιας ή μυστικής διαθήκης απαιτείται πλέον η παρουσία συμβολαιογράφου και δύο μαρτύρων, με στόχο την επιτάχυνση και απλοποίηση της σχετικής διαδικασίας.
- Δυνατότητα σύνταξης διαθήκης από άτομα με αναπηρία λόγου
Εισάγεται η δυνατότητα σύνταξης διαθήκης μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή και ειδικού λογισμικού για πρόσωπα που αντιμετωπίζουν σοβαρή αναπηρία λόγου, ενισχύοντας την προσβασιμότητα και την ισότιμη συμμετοχή τους στις δικαιοπραξίες τελευταίας βούλησης.
- Προστασία ευάλωτων προσώπων
Δεν λαμβάνονται υπόψη διαθήκες που συντάσσονται από φιλοξενούμενους σε ιδρύματα, δομές φροντίδας, οίκους ευγηρίας ή κλινικές, όταν ως κληρονόμοι ορίζονται η διοίκηση ή οι ιδιοκτήτες των συγκεκριμένων δομών.
Η ρύθμιση αποσκοπεί στην αποτροπή φαινομένων αθέμιτης επιρροής και στην προστασία ευάλωτων προσώπων.
- Μεταβολές στα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου
Στην εξ αδιαθέτου διαδοχή επέρχονται σημαντικές αλλαγές στα ποσοστά συμμετοχής του επιζώντος συζύγου.
Όταν συντρέχει με ένα τέκνο του θανόντος, ο σύζυγος κληρονομεί πλέον το ένα τρίτο (1/3) της κληρονομίας. Εάν υπάρχουν περισσότερα τέκνα, διατηρείται το ποσοστό του ενός τετάρτου (1/4).
Σε περίπτωση απουσίας τέκνων, ο επιζών σύζυγος αποκτά δικαίωμα κληρονομίας επί του συνόλου της κληρονομιαίας περιουσίας, προηγούμενος των γονέων και λοιπών συγγενών του θανόντος.
Αντίστοιχη μεταχείριση προβλέπεται και για τον σύντροφο που έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης.
Παράλληλα, αποκλείεται από την κληρονομική διαδοχή σύζυγος που βρισκόταν σε διάσταση με τον αποθανόντα για διάστημα μεγαλύτερο των δύο ετών, ακόμη και αν δεν είχε εκδοθεί διαζύγιο.
- Κληρονομικά δικαιώματα συντρόφων χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης
Για πρώτη φορά αναγνωρίζεται περιορισμένο κληρονομικό δικαίωμα σε πρόσωπα που διατηρούσαν μακροχρόνια ελεύθερη συμβίωση με τον θανόντα.
Η αναγνώριση του δικαιώματος προϋποθέτει απόδειξη συμβίωσης διάρκειας τουλάχιστον τριών ετών και την έλλειψη εγγύτερων συγγενών που καλούνται στην κληρονομία.
Όταν υπάρχουν τέκνα του θανόντος, ο σύντροφος δεν αποκτά κληρονομικό δικαίωμα. Διατηρεί όμως δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για ένα έτος μετά τον θάνατο, καθώς και δυνατότητα διεκδίκησης εξόδων που κατέβαλε για τη νοσηλεία ή τη φροντίδα του αποβιώσαντος συντρόφου.
- Αλλαγές στη νόμιμη μοίρα
Ιδιαίτερης σημασίας είναι η μεταβολή του χαρακτήρα της αξίωσης νόμιμης μοίρας.
Με το νέο καθεστώς, η αξίωση μετατρέπεται από εμπράγματη σε ενοχική. Συνεπώς, ο δικαιούχος δεν αποκτά αυτοδικαίως δικαίωμα επί συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων της κληρονομίας, αλλά δικαιούται να απαιτήσει την καταβολή της αντίστοιχης αξίας σε χρήμα.
Η ρύθμιση αναμένεται να περιορίσει σημαντικά τις συγκρούσεις μεταξύ συγκληρονόμων και τα προβλήματα διαχείρισης της κληρονομιαίας περιουσίας.
- Εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης
Ο Ν. 5303/2026 εισάγει για πρώτη φορά στην ελληνική έννομη τάξη τον θεσμό της κληρονομικής σύμβασης.
Προβλέπονται δύο βασικοί τύποι:
α) Κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου
Ο κληρονομούμενος μπορεί να ορίσει κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα ή κληροδοσία, να επιβάλει όρους και να επιλέξει το εφαρμοστέο δίκαιο της κληρονομικής διαδοχής του.
β) Σύμβαση παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα
Με τη σύμβαση αυτή ένα πρόσωπο παραιτείται, ολικά ή μερικά, από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα που θα αποκτούσε είτε εκ του νόμου είτε βάσει διάταξης τελευταίας βούλησης.
Και οι δύο μορφές κληρονομικής σύμβασης καταρτίζονται υποχρεωτικά ενώπιον συμβολαιογράφου.
