Εισαγωγή
Η υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης αυτοκινήτου δεν παρέχει απεριόριστη κάλυψη σε κάθε περίπτωση. Το ΠΔ 237/1986 καθιερώνει την υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης από αυτοκίνητα, με σκοπό την προστασία των τρίτων ζημιωθέντων. Ο νόμος όμως προβλέπει και μια σειρά περιπτώσεων στις οποίες η ασφαλιστική κάλυψη περιορίζεται ή αποκλείεται εντελώς, είτε λόγω της συμπεριφοράς συγκεκριμένων προσώπων, είτε λόγω αντικειμενικών συνθηκών χρήσης του οχήματος.
Παρακάτω οι βασικότερες από τις εξαιρέσεις αυτές:
- Εξαίρεση προσώπων που επιλήφθηκαν του αυτοκινήτου με κλοπή ή βία
Σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 1 εδ. β΄ του ΠΔ 237/1986, αποκλείεται η ασφαλιστική κάλυψη για όσα πρόσωπα απέκτησαν την κατοχή του οχήματος μέσω αξιόποινων πράξεων όπως η κλοπή, η ληστεία ή η αυτοδικία. Αντίθετα, δεν εμπίπτουν στην εξαίρεση αδικήματα όπως η υπεξαίρεση και η υφαίρεση, καθώς σε αυτά δεν απαιτείται για την τελείωση τους η άσκηση βίας εκ μέρους του δράστη.
Είναι σημαντικό ότι ο αποκλεισμός αυτός δεν είναι καθολικός: αφορά αποκλειστικά τον ίδιο τον δράστη-οδηγό που έκλεψε ή κατέλαβε παράνομα το όχημα. Ο ιδιοκτήτης του κλαπέντος αυτοκινήτου εξακολουθεί να απολαμβάνει πλήρη ασφαλιστική κάλυψη για την αστική του ευθύνη έναντι τρίτων, δυνάμει της παρ. 2 του ίδιου άρθρου. Έτσι, ο ασφαλιστής παραμένει υπόχρεος για την αποζημίωση του ζημιωθέντος τρίτου, μέσα στα όρια του ασφαλιστηρίου, ενώ μόνο ο κλέφτης-οδηγός στερείται κάλυψης.
- Εξαίρεση προσώπων που προκάλεσαν το ατύχημα εκ προθέσεως
Το εδάφιο τελευταίο της παρ. 1 του άρθρου 6 του Ν. 489/1976 αποκλείει την ασφαλιστική κάλυψη της αστικής ευθύνης όποιου προκάλεσε ζημία με πρόθεση. Αν ο ίδιος ο κύριος ή κάτοχος του οχήματος είναι εκείνος που ενήργησε με δόλο, ο ασφαλιστής απαλλάσσεται πλήρως έναντι του τρίτου, ο οποίος όμως μπορεί να στραφεί κατά του Επικουρικού Κεφαλαίου, σύμφωνα με το άρθρο 19 παρ. 1 περ. γ΄ του Ν. 489/1986.
Διαφορετική είναι η κατάσταση όταν ο δράστης είναι απλός οδηγός, διαφορετικό δηλαδή πρόσωπο από τον κύριο του αυτοκινήτου. Στην περίπτωση αυτή, ενώ ο ίδιος ο δολιόφρων οδηγός δεν καλύπτεται ασφαλιστικά, η ευθύνη του κυρίου του οχήματος -ο οποίος παραμένει αμέτοχος στο εκ προθέσεως ατύχημα – εξακολουθεί να καλύπτεται πλήρως. Ο αποκλεισμός δηλαδή περιορίζεται στενά στο πρόσωπο του δράστη και δεν επεκτείνεται στην αντικειμενική ευθύνη του κυρίου, η οποία θεμελιώνεται και στις σχετικές διατάξεις του ΓΠΝ/1911.
- Εξαίρεση συνεπιβατών που γνώριζαν την παράνομη προέλευση ή χρήση του οχήματος
Μια ιδιαίτερη περίπτωση εξαίρεσης αφορά πρόσωπα που συναίνεσαν να μεταφερθούν με ένα όχημα, ενώ γνώριζαν ότι αυτό είχε αφαιρεθεί από τον νόμιμο κάτοχό του με αθέμιτα μέσα ή ότι χρησιμοποιούνταν για την τέλεση εγκληματικής πράξης (κακούργημα ή πλημμέλημα). Η ρύθμιση αυτή προκύπτει από το τελευταίο εδάφιο της παρ. 2 του άρθρου 6 του Ν. 489/1976.
Το βάρος απόδειξης της γνώσης αυτής φέρει ο ασφαλιστής, ο οποίος πρέπει να αποδείξει ότι ο επιβάτης γνώριζε τη νόμιμη κατάσταση του οχήματος. Πρόκειται ουσιαστικά για δύο διακριτές υποπεριπτώσεις: αφενός όταν το όχημα αφαιρέθηκε παράνομα από τον κάτοχό του, αφετέρου όταν χρησιμοποιείται ως μέσο τέλεσης εγκλήματος, ανεξαρτήτως αν αποκτήθηκε νόμιμα.
- Εξαίρεση μεταφερόμενων πραγμάτων
Η υποχρεωτική ασφάλιση καλύπτει την αστική ευθύνη για σωματικές βλάβες και υλικές ζημίες σε τρίτους, δεν καλύπτει όμως τα πράγματα που μεταφέρονται με το ίδιο το ζημιογόνο όχημα. Αυτό ισχύει ανεξαρτήτως αν η μεταφορά γίνεται επ’ αμοιβή ή δωρεάν, και ανεξαρτήτως σε ποιον ανήκουν τα πράγματα -οδηγό, επιβάτη ή τρίτο μη επιβάτη.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε τρίτους εν γένει και σε μέλη της οικογένειας του ασφαλισμένου: για τους πρώτους η κάλυψη περιλαμβάνει και ζημίες σε πράγματα, ενώ για τα μέλη της οικογένειας η κάλυψη περιορίζεται μόνο σε θάνατο ή σωματική βλάβη, αποκλείοντας ρητά τις υλικές ζημίες.
- Ποια πρόσωπα δεν θεωρούνται «τρίτοι» και άρα δεν καλύπτονται
Το άρθρο 4 του ΠΔ. 237/1986 προσδιορίζει αρνητικά την έννοια του «τρίτου», δηλαδή απαριθμεί ποιοι δεν εμπίπτουν σε αυτήν, με αποτέλεσμα να μην έχουν αξίωση κατά του ασφαλιστή για ζημίες που οι ίδιοι υπέστησαν. Δεν θεωρούνται τρίτοι:
- Ο οδηγός του ζημιογόνου οχήματος, ακόμη κι αν τραυματίστηκε ο ίδιος από το ατύχημα.
- Κάθε πρόσωπο του οποίου η ευθύνη καλύπτεται ήδη από την ασφαλιστική σύμβαση, δηλαδή ο κύριος, ο κάτοχος και ο προστηθείς στην οδήγηση.
- Ο αντισυμβαλλόμενος του ασφαλιστή, δηλαδή αυτός που συνήψε την ασφαλιστική σύμβαση.
- Οι νόμιμοι εκπρόσωποι νομικού προσώπου που είναι ο ασφαλισμένος, ή εταιρίας χωρίς νομική προσωπικότητα.
Ο σκοπός του νόμου είναι η προστασία τρίτων προσώπων, όχι του ίδιου του κυρίου ή του ασφαλισμένου. Έτσι, αν π.χ. ο ιδιοκτήτης του οχήματος τραυματιστεί ενώ επέβαινε ως συνεπιβάτης εξαιτίας υπαιτιότητας του οδηγού, δεν θεωρείται τρίτος και δεν μπορεί να στραφεί κατά του ασφαλιστή -ούτε ο ίδιος ούτε, σε περίπτωση θανάτου, οι κληρονόμοι του. Η κάλυψη ιδίων ζημιών του ασφαλισμένου δεν ρυθμίζεται από τον νόμο αλλά μπορεί να καλυφθεί μόνο μέσω προαιρετικής πρόσθετης ασφάλισης.
- Εξαίρεση λόγω έλλειψης νόμιμης άδειας οδήγησης
Κατά το άρθρο 6β παρ. 1 περ. (α) του Ν. 489/1976, εξαιρούνται από την ασφάλιση ζημίες που προκλήθηκαν από οδηγό ο οποίος στερούνταν της άδειας οδήγησης που απαιτείται για την κατηγορία του οχήματος. Η διάταξη καλύπτει όχι μόνο την πλήρη έλλειψη άδειας, αλλά και περιπτώσεις όπου ο οδηγός είχε άδεια άλλης κατηγορίας, είχε αποκτήσει την άδεια μετά το ατύχημα, του είχε αφαιρεθεί προγενέστερα, ή κατείχε μόνο ερασιτεχνική αντί της απαιτούμενης επαγγελματικής άδειας.
Στο σημείο αυτό υπάρχει θεωρητική διαφωνία: κατά μια άποψη, η έλλειψη νόμιμης άδειας αρκεί από μόνη της, χωρίς να απαιτείται αιτιώδης συνάφεια με το ατύχημα. Κατά την ορθότερη όμως άποψη, απαιτείται και εδώ η θεμελίωση αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράβασης και της πρόκλησης της ζημία. Παρά την εξαίρεση, ο ασφαλιστής παραμένει υπόχρεος έναντι του ζημιωθέντος τρίτου, διατηρώντας όμως δικαίωμα αναγωγής κατά του ασφαλισμένου, καθιστώντας έτσι την ευθύνη του εγγυητική.
- Εξαίρεση λόγω μέθης ή επίδρασης τοξικών ουσιών
Το άρθρο 6β παρ. 1 περ. (β) του Ν. 489/1976 αποκλείει την κάλυψη ζημιών που προκλήθηκαν από οδηγό ο οποίος, κατά τον χρόνο του ατυχήματος, τελούσε υπό την επίδραση οινοπνεύματος ή τοξικών ουσιών κατά παράβαση του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, υπό την προϋπόθεση ότι η παράβαση αυτή τελεί σε αιτιώδη συνάφεια με την πρόκληση του ατυχήματος.
Σημαντική είναι η προστατευτική διάταξη της παρ. 3 εδ. β΄ του ίδιου άρθρου: ο ασφαλιστής δεν μπορεί να επικαλεστεί την εξαίρεση αυτή έναντι ζημιωθέντων επιβατών, ακόμη κι αν αυτοί γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν ότι ο οδηγός βρισκόταν υπό την επίδραση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών. Κάθε αντίθετη συμβατική ρήτρα θεωρείται ανίσχυρη ως προς αυτούς. Ο ασφαλιστής όμως, αφού αποζημιώσει τον τρίτο, διατηρεί δικαίωμα αναγωγής κατά του υπαίτιου-μεθυσμένου οδηγού, καθώς και -υπό προϋποθέσεις- κατά του κυρίου του οχήματος, εφόσον αυτόν δεν βαρύνει υπαιτιότητα σχετικά με την οδήγηση υπό την επιρροή οινοπνεύματος ή τοξικών ουσιών.
- Εξαίρεση λόγω διαφορετικής χρήσης του οχήματος από την προβλεπόμενη
Τέλος, εξαιρούνται ζημίες που προκλήθηκαν από όχημα το οποίο χρησιμοποιούνταν κατά τρόπο διαφορετικό από αυτόν που καθορίζεται στην άδεια κυκλοφορίας και στο ασφαλιστήριο συμβόλαιο. Η χρήση του οχήματος αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της ασφαλιστικής σύμβασης, καθώς συνδέεται άμεσα με το ύψος των ασφαλίστρων.
Τυπικά παραδείγματα διαφορετικής χρήσης είναι: η χρήση οχήματος για μεταφορές μεγάλων αποστάσεων ενώ είχε ασφαλιστεί για μικρές, η εκμίσθωση σε τρίτους αντί για προσωπική χρήση, η χρήση ΙΧΕ οχήματος για μεταφορά εμπορευμάτων, η χρήση οχήματος ως ταξί ή φορτηγού χωρίς αντίστοιχη άδεια, η χρησιμοποίηση φορτηγού δημόσιας χρήσης ως ρυμουλκού (γερανοφόρου), η μεταφορά επιβατών με φορτηγό ή γεωργικό ελκυστήρα, καθώς και η μεταφορά φορτίων βαρύτερων από το επιτρεπόμενο όριο με φορτηγό δημόσιας χρήσης.
Συμπέρασμα
Οι εξαιρέσεις από την υποχρεωτική ασφαλιστική κάλυψη στα τροχαία ατυχήματα δεν λειτουργούν ως καθολικός αποκλεισμός ευθύνης του ασφαλιστή, αλλά στοχεύουν συνήθως στον συγκεκριμένο υπαίτιο ή στη συγκεκριμένη παράνομη συμπεριφορά. Ο νομοθέτης επιδιώκει με αυτόν τον τρόπο μια ισορροπία: αφενός να προστατεύσει τον ζημιωθέντα τρίτο, διατηρώντας κατά κανόνα την υποχρέωση αποζημίωσής του από τον ασφαλιστή, αφετέρου να παρέχει στον ασφαλιστή δικαίωμα αναγωγής κατά του πραγματικού υπαιτίου, όταν συντρέχουν λόγοι παραβίασης του ασφαλιστικού βάρους -όπως η κλοπή του οχήματος, η πρόθεση πρόκλησης ζημίας, η έλλειψη άδειας οδήγησης, η οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ ή ναρκωτικών, ή η χρήση του οχήματος καθ’ υπέρβαση των συμφωνηθέντων όρων.
